دانش حسابداری و حسابرسی مدیریت

دانش حسابداری و حسابرسی مدیریت

شناسایی روند‌ها و سناریوهای بکارگیری هوش مصنوعی مسئولانه و اخلاقی در حسابداری

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
جلال کرابی 1
محمدحامد خانمحمدی 2
داوود گرجی زاده 3
ملک تاج ملکی اسکوئی 4
حسین بدیعی 5
1 گروه حسابداری، واحد بین المللی کیش، دانشگاه آزاد اسلامی، کیش، ایران
2 گروه حسابداری، واحد دماوند، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.
3 گروه حسابداری، واحد فیروزکوه، دانشگاه آزاد اسلامی، فیروزکوه، ایران
4 گروه حسابداری، واحد تهران شمال، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران
5 گروه حسابداری، واحد تهران جنوب، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران
10.22034/jmaak.2026.79575.4858
چکیده
چکیده
۱. هدف: صنعت حسابداری ایران، همچون سایر حوزه‌ها، در دهه‌های آتی به‌شدت تحت تأثیر موج تحولات فناورانه، به‌ویژه هوش مصنوعی، قرار خواهد گرفت. هدف این پژوهش، شناسایی روندهای کلیدی، پیشران‌های مؤثر و عدم‌قطعیت‌های محوری در زمینه به‌کارگیری هوش مصنوعی مسئولانه و اخلاقی در حرفه حسابداری ایران تا افق ۱۴۲۴ است.
۲. روش: این پژوهش با رویکرد آینده‌پژوهانه و ماهیت کاربردی، از روش‌شناسی ترکیبی بهره برده است. داده‌ها از طریق مطالعه اسنادی، تحلیل محتوای ۱۵ مصاحبه نیمه‌ساختاریافته و اجرای سه دور روش دلفی با حضور ۱۵ نفر از خبرگان حوزه حسابداری، فناوری اطلاعات، اخلاق حرفه‌ای و سیاست‌گذاری گردآوری و تحلیل شدند. در گام تحلیل، از ابزارهایی نظیر تحلیل میک‌مک، ماتریس تأثیر–احتمال و سناریونگاری ۲×۲ استفاده شد.
۳. یافته‌های پژوهش: نتایج حاصل از تحلیل‌ها به شناسایی ۲۶ روند کلیدی و ۱۳ پیشران اصلی منجر شد. در این میان، «سطح شفافیت و حکمرانی الگوریتمی» و «سطح اعتماد حرفه‌ای و پذیرش سازمانی هوش مصنوعی» به‌عنوان مهم‌ترین عدم‌قطعیت‌های محوری شناسایی گردیدند. بر اساس این دو عدم‌قطعیت، چهار سناریوی اولیه برای آینده حسابداری ایران ترسیم شد: «شکوفایی حسابداری هوشمند» (حکمرانی قوی + اعتماد بالا)، «حرفه پایدار با پذیرش محتاطانه» (حکمرانی قوی + اعتماد پایین)، «رکود اعتماد دیجیتال» (حکمرانی ضعیف + اعتماد پایین)، و «رشد فناورانه بدون حکمرانی» (حکمرانی ضعیف + اعتماد بالا).
کلیدواژه‌ها
هوش مصنوعی مسئولانه
حسابداری ایران
روندهای فناورانه
سناریونگاری
عدم‌قطعیت

عنوان مقاله English

Identifying trends and scenarios for using responsible and ethical artificial intelligence in accounting

نویسندگان English

Jalal karabi 1
Mohammadhamed Khanmohammadi 2
Davood Gorjizadeh 3
Malektaj Maleki Oskouei 4
Hossein Badiei 5
1 Department of Accounting Ki.C, Islamic Azad University, Kish, Iran
2 Department of Accounting, D.C., Islamic Azad University, Damavand, Iran.
3 Department of Accounting, Fi.C., Islamic Azad University, Firoozkooh, Iran.
4 Department of accounting, NT.C., Islamic Azad University, Tehran, Iran
5 Department of Accounting, ST.C., Islamic Azad University, Tehran, Iran
چکیده English

Abstract
1. Objective: Iran’s accounting industry, like other sectors, will be profoundly influenced by technological transformations, particularly Artificial Intelligence (AI), in the coming decades. The objective of this research is to identify key trends, influential drivers, and pivotal uncertainties concerning the application of responsible and ethical AI within Iran’s accounting profession by the horizon of 2045 (1424 SH).
2. Methodology: This study, with a future-oriented approach and applied nature, employed a mixed-methods research design. Data were collected and analyzed through documentary studies, content analysis of 15 semi-structured interviews, and three rounds of the Delphi method involving 15 experts from the fields of accounting, information technology, professional ethics, and policymaking. The analysis phase utilized tools such as MICMAC analysis, impact-probability matrix, and 2x2 scenario planning.
3. Research Findings: The analysis yielded the identification of 26 key trends and 13 main drivers. Among these, the “Level of Algorithmic Transparency and Governance” and the “Level of Professional Trust and Organizational Adoption of AI” were identified as the most critical pivotal uncertainties. Based on these two uncertainties, four initial scenarios were projected for the future of accounting in Iran: “Flourishing of Intelligent Accounting” (Strong Governance + High Trust), “Sustainable Profession with Cautious Adoption” (Strong Governance + Low Trust), “Digital Trust Recession” (Weak Governance + Low Trust), and “Technological Growth Without Governance” (Weak Governance + High Trust).

کلیدواژه‌ها English

Responsible AI
Iranian Accounting
Technological Trends
Scenario Planning
Uncertainty
1.       اندرز، الناز؛ دستوری، مجتبی؛ و مرادپور، سعید. شناسایی و اعتبارسنجی ابعاد و مؤلفه‌های گنجاندن فرایندکاوی در حسابرسی صورت‌های مالی. دانش حسابداری و حسابرسی مدیریت.
2.       سازمان همکاری و توسعه اقتصادی (OECD). (2019). What are the OECD Principles on AI
3.       شریف زاده,رحمان . (1404). استفاده مسئولانه از ابزارهای هوش مصنوعی در نگارش و ارزیابی علمی؛ کاربست‌های اخلاقاً مجاز و غیرمجاز. پژوهشنامه پردازش و مدیریت اطلاعات, 41(2), 469-492. doi: 10.22034/jipm.2025.2068070.2069
4.       لعل‌بار، علی؛ درجاتی، الهام؛ بخشش، مریم؛ و پانیران، غلامرضا. (۱۴۰۵). آینده‌پژوهی الگوی حسابداری مدیریت آب با به‌کارگیری رویکرد سناریونویسی. دانش حسابداری و حسابرسی مدیریت، ۱۷(۶۶)، ۱۲۳–۱۴۰.
5.       نقوی، سمانه؛ بدیعی، حسین؛ خانمحمدی، محمد حامد؛ و کردلوئی، حمیدرضا. (۱۴۰۵). طراحی و اعتبارسنجی الگوی حسابداری مدیریت دیجیتال برای توسعه پایدار کسب‌وکار: رویکرد مدل‌سازی معادلات ساختاری. دانش حسابداری و حسابرسی مدیریت، ۱۷(۶۶)، ۲۵۵–۲۷۳.
6.       نورائی آباده,مریم و اجودانیان,شهره . (1404). چارچوبی برای همگرایی پایدار ذی‌نفعان در حاکمیت مسئولانه هوش مصنوعی. (e231865). فصلنامه مطالعات راهبردی, 28(2), e231865 doi: 10.22034/ssq.2025.534054.4287
7.       یونسکو (UNESCO). (2021). Recommendation on the Ethics of Artificial Intelligence. UNESCO.
8.      Chew, J., Shen, Z., Hu, K., Wang, Y., & Wang, Z. (2025). Artificial intelligence optimizes the accounting data integration and financial risk assessment model of the e-commerce platform. International Journal of Management Science Research, 8(2), 7-17.
9.      Dai, S., Li, Q., Jia, S. J., Liu, G., Kincl, T., & Hajli, N. (2026). Responsible AI in knowledge creation: An exploration of generative AI's opportunities and risks. Technological Forecasting and Social Change, 226, 124570.
10.  Del Gesso, C., & Lodhi, R. N. (2025). Theories underlying environmental, social and governance (ESG) disclosure: a systematic review of accounting studies. Journal of Accounting Literature, 47(2), 433-461.
11.  Fachrurrozie, F., Nurkhin, A., Santoso, J. T. B., Mukhibad, H., & Wolor, C. W. (2025). Exploring the use of artificial intelligence in Indonesian accounting classes. Cogent Education, 12(1), 2448053.
12.  Holdaway, M. (2023). Accounting Meets Futures Studies in Interdisciplinary Research: Between a Rock and a Hard Place. Journal of Futures Studies, 28(1).
13.  Ikhsan, R. B., Fernando, Y., Prabowo, H., Gui, A., & Kuncoro, E. A. (2025). An empirical study on the use of artificial intelligence in the banking sector of Indonesia by extending the TAM model and the moderating effect of perceived trust. Digital Business, 5(1), 100103.
14.  Kassar, M., & Jizi, M. (2026). Artificial intelligence and robotic process automation in auditing and accounting: a systematic literature review. Journal of Applied Accounting Research, 27(1), 217-241.
15.  Mannuru, N. R., Shahriar, S., Teel, Z. A., Wang, T., Lund, B. D., Tijani, S., ... & Vaidya, P. (2025). Artificial intelligence in developing countries: The impact of generative artificial intelligence (AI) technologies for development. Information development, 41(3), 1036-1054.
16.  Nadeem, W., Ashraf, A. R., Khan, H., & Kumar, V. (2026). Impact of AI strategies on climate-change performance: Responsible AI and crisis management perspectives. Technovation, 150, 103390.
17.  Papagiannidis, E., Mikalef, P., & Conboy, K. (2025). Responsible artificial intelligence governance: A review and research framework. The Journal of Strategic Information Systems, 34(2), 101885.
18.  Rawashdeh, A. (2025). The consequences of artificial intelligence: an investigation into the impact of AI on job displacement in accounting. Journal of Science and Technology Policy Management, 16(3), 506-535.
19.  Reddy, Y. V., Chaitanya, E. R., & Reddy, K. S. (2026). Adoption of artificial intelligence in accounting and its impact on financial reporting quality and transparency. American Journal of AI Cyber Computing Management, 6(2), 127-140.
20.  Steedman, D., Halabi, A., & Labas, A. (2025). Past, Present, and Future Ethical Implications and Considerations of AI in Accounting: A Systematic Literature Review. Journal of Accounting, Ethics & Public Policy.
21.  Xia, H., Chen, H., Zhang, J. Z., & Kamal, M. M. (2026). Exploring the impact of responsible AI governance on corporate performance: A quasi-natural experiment. Technological Forecasting and Social Change, 223, 124425.
22.  Zhang, C., Zhu, W., Dai, J., Wu, Y., & Chen, X. (2023). Ethical impact of artificial intelligence in managerial accounting. International Journal of Accounting Information Systems, 49, 100619.
دانش حسابداری و حسابرسی مدیریت

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 11 آبان 1405