دانش حسابداری و حسابرسی مدیریت

دانش حسابداری و حسابرسی مدیریت

ارائه الگوی حسابرسی عملکرد زیست محیطی با در نظر گرفتن گزارشگری توسعه پایدار در بخش عمومی

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
توران رده 1
فروزان محمدی یاریجانی 1
سمیه سارویی 2
مهرداد قنبری 1
1 گروه حسابداری، واحد کرمانشاه، دانشگاه آزاد اسلامی، کرمانشاه، ایران
2 گروه حسابداری، واحد کنگاور، دانشگاه آزاد اسلامی، کنگاور، ایران
10.22034/jmaak.2026.79093.4705
چکیده
اغلب فعالیت های بخش عمومی با حسابرسی مالی و رعایت قابل رسیدگی نیستند و این مهم سبب شده تا توجه مردم و سیاستمداران به حسابرسی عملکرد افزایش یابد. حسابرسی عملکرد با دیدگاه ها و ابعاد مختلفی مورد توجه قرار گرفته که دیدگاه زیست محیطی یکی از موارد پر اهمیت بوده است. هدف از پژوهش حاضر ارائه الگوی حسابرسی عملکرد زیست محیطی با در نظر گرفتن ابعاد حاکمیتی، اجتماعی و زیست محیطی گزارشگری توسعه پایدار در بخش عمومی با مطالعه متون تخصصی و نظرخواهی نهایی از خبرگان است. این پژوهش از نوع کیفی است که با روش فراترکیب در سال 1404 و 1405 انجام شد. بنابراین پژوهش حاضر از نوع اکتشافی است. یافته های مرحله فراترکیب با ارزیابی 31 مقاله فارسی و 30 مقاله انگلیسی و نظرخواهی از 10 نفر از خبرگان با روش نمونه گیری هدفمند نشان داد که 6 مولفه اصلی شامل صرفه اقتصادی، اثربخشی، کارایی، آموزش، محیط زیست و اخلاقیات با 17 مولفه فرعی در خصوص حسابرسی عملکرد زیست محیطی وجود دارد. حسابرسی عملکرد برای بهبود نظارت و کمک به توسعه اقتصادی نیازمند معیارهای شش گانه است.
کلیدواژه‌ها
حسابرسی عملکرد زیست محیطی
گزارشگری توسعه پایدار
بخش عمومی

عنوان مقاله English

Providing an environmental performance audit model considering sustainable development reporting in the public sector

نویسندگان English

tooran radeh 1
foroozan mohammadi yarijani 1
somaye saroei 2
Mehrdad ghanbari 1
1 Department of Accounting,Ker.C.,Islamic Azad University, Kermanshah, Iran
2 Department of Accounting, Kan.C., Islamic Azad University, Kangavar, Iran
چکیده English

Most of the activities of the public sector cannot be handled with financial audit and compliance, and this has caused the attention of people and politicians to increase in performance audit. Performance audit has been considered with different perspectives and dimensions, and the environmental perspective has been one of the most important. The purpose of the present research is to provide a model of environmental performance audit taking into account the governance, social and environmental dimensions of sustainable development reporting in the public sector by studying specialized texts and asking the experts for their final opinion. This research is of a quality type, which was analyzed with Meta-synthesis method in 2025 and 2026 years. Therefore, the current research is exploratory. The findings of the meta-combination stage by evaluating 31 Persian and 30 English articles and asking for opinions from 10 experts Using the purposive sampling method showed that there is 6 main components include economic efficiency, effectiveness, efficiency, education, environment and ethics with 17 sub-components regarding environmental performance audit. Performance auditing requires six criteria to improve oversight and contribute to economic development.

کلیدواژه‌ها English

environmental performance auditing
reporting of sustainable development
public sector
  • آخوندزاده، میثم. (1390)، حسابرسی عملکرد در دیوان محاسبات استرالیا. دانش حسابرسی; ۱۱ (۵) :۴۹-۶۸.
  • آزادی، کیهان و امین پور، آریا و غلامی حسن کیاده، فرید، (1394)، مبانی حسابرسی زیست محیطی و چالش های اجرای آن توسط دیوان محاسبات کشور، ماهنامه پژوهش های مدیریت و حسابداری، دوره: 2، شماره 17.
  • اسدی، مرتضی، مهدوی ثابت، الهه، (1401)، حسابرسی زیست محیطی، مجله حسابرس، شماره 119.
  • اسدی، مرتضی، مهدوی ثابت، الهه، (1401)، راهنمای 5200 : حسابرسی فعالیت ها با دیدگاه زیست محیطی، مجله حسابرس، شماره 119.
  • اکبری، احمد، پورزمانی، زهرا. (1397). ساختار مدیریت شرکت، حسابرسی زیست محیطی و کیفیت گزارشگری مالی. دانش حسابداری و حسابرسی مدیریت، 7(26 )، 133-144.
  • باباجانی جعفر، قربانی زاده وجه اله، ایمان زاده پیمان. (۱۳۹۸)، الگویی برای استقرار نظام حسابرسی عملکرد در نهادهای بخش عمومی ایران. دانش حسابرسی; ۱۹ (۷۶) :۳۹-۵۸.
  • باقری، مجید، صمدی لرگانی، محمود، پورعلی، محمدرضا و فخر حسینی، سید فخر الدین. (1404). بررسی تأثیر نظام راهبری شرکتی بر رابطه‌ی بین کنشگران و نقش مسئولیت‌های اجتماعی در شرکت‌های پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران. دانش حسابداری و حسابرسی مدیریت، 14(56)، 343-360.
  • باوفا امیرحسین، کردنائیج اسداله، مرادی مهدی، خنیفر حسین، صراف فاطمه. (1402)، شناسایی و تدوین راهبردهای حسابرسی عملکرد در دیوان محاسبات کشور بر اساس تکنیک‌های دلفی، سوات و ساختاری – تفسیری. دانش حسابرسی; ۲۳ (۹۱) :۱۴۴-۱۷۷.
  • بخردی نسب، وحید، ژولانژاد، فاطمه. (1396). بررسی توصیفی حسابرسی زیست محیطی. دوفصلنامه حقوق محیط زیست, 2(1)، 18-29.
  • بخشانی، صفیه، دژکام، جاسم. (1396)، هموارسازی مسیر حسابرسی عملکرد با شناخت موانع اجرای بودجه ریزی عملیاتی (مطالعه موردی در دانشگاه ها). دانش حسابرسی; ۱۷ (۶۹) :۲۶۳-۲۸۲.
  • خلخالی، مرضیه. (1403)، بررسی نقش حسابداری مدیریت زیست محیطی و شیوه‌های مدیریت دانش زیست محیطی بر عملکرد زیست محیطی شرکت. دانش حسابرسی.; ۲۴ (۹۷) :۸۶-۱۱۴.
  • خیرالهی، فرهاد، طاهرآبادی، علی اصغر، محمدی ملقرنی، عطاء ا...، (1403)، رابطه مدل ریاضی بودجه‌ریزی بر مبنای عملکرد با موفقیت حسابرسی عملکرد (رویکرد ترکیبی: برنامه‌ریزی آرمانی چبیشف و لکسیکوگرافیک). دانش حسابرسی. ۲۴ (۹۶) :۳۰۳-۳۲۷.
  • دره زرشکی، ابوالفضل، حیرانی، فروغ، تفتیان، اکرم،(1401)، ارائه الگوی حسابرسی رعایت زیست محیطی جهت نظارت بر دستگاه های اجرایی کشور، فصلنامه نظارت و بازرسی، دوره: 1401، شماره: 60.
  • دره زرشکی، ابوالفضل، حیرانی، فروغ، و تفتیان، اکرم. (1401). ارائه الگوی حسابرسی مالی زیست محیطی جهت نظارت بر شرکت های دولتی ایران. پیشرفت های حسابداری (علوم اجتماعی و انسانی شیراز)، 14(1 (پیاپی 82) )، 37-57.
  • دسینه، مهدی و مریدی، فاطمه و مهدی زاده دهوسطی، رحمان، (1391)، حسابداری زیست محیطی: گامی به سوی توسعه پایدار، دومین همایش ملی سلامت، محیط زیست و توسعه پایدار، بندرعباس.
  • رحمانی فضلی، عبدالرضا، صادقی، مظفر، (1391)، حسابرسی عملکرد و ارتباط آن با مطالعات جغرافیایی (مطالعه موردی: بحران زیست محیطی دریاچه ارومیه)، فصلنامه دانش حسابرسی، دوره : 12 - شماره : 48 - صفحه:59 -80.
  • رستمی، محمدعلی، محمودی، محمد، محقق، عارفه. (1403). سنجش تاثیر مولفه های حسابرسی محیط زیست بر توسعه پایدار. دانش حسابداری و حسابرسی مدیریت، پذیرفته شده و انتشار آنلاین از 30 بهمن.
  • رحیمی ریگی، قاسم، رشیدی، محسن، ملایی، مهنام. (1403)، ارائه الگوی ساختاری تفسیری عملکرد مالی مبتنی بر مسئولیت اجتماعی در بانک‌ها. دانش حسابرسی. ۲۴ (۹۵) :۳۴۷-۳۸۳.
  • سلگی، محمد، وجودی نوبخت، آرمین. (1401)، ارائه الگوی حسابرسی عملکرد در بخش عمومی مورد مطالعه: حوزه ساخت وابنیه. دانش حسابرسی; ۲۲ (۸۸) :۱۰۵-۱۳۷.
  • صالحی­امیری، سیدرضا؛ مطهری­نژاد، سیدمجید؛ (1389)، مسئولیت اجتماعی شرکت مبتنی بر مدیریت استراتژیک سازمان، پژوهشنامه پاییز - شماره 62، صص 9 تا 32.
  • صراف، فاطمه، آقابالایی بختیار، حنانه. (1401). حسابرسی محیط زیست: ابزاری نوین در مدیریت زیست محیطی سازمان‌ها. نشریه علمی رویکردهای پژوهشی نوین مدیریت و حسابداری, 6(20), 708-716.
  • طاهری، منصور، کردستانی، غلامرضا، عزیز محمدلو، حمید و دریائی، عباسعلی . (1405). بررسی تطبیقی افشا در گزارشگری پایداری در صنعت نفت و گاز. دانش حسابداری و حسابرسی مدیریت، 15(57)، 121-142.
  • عظیمی اسکویی، ابراهیم. (۱۳۸۹)، تجزیه و تحلیل موضوعی/مهمانی شام در حسابرسی عملکرد. دانش حسابرسی; ۱۰ (۳) :۷۹-۹۴.
  • فاطری، علی، حجازی، رضوان، مشایخی، بیتا. (1402). ارائه الگوی گزارشگری پایداری برای شهرداری‌ها. مجله دانش حسابداری، 14(3)، 59-86.
  • فرزانی، حجت ا... و رستگار مقدم مؤدب، هیوا. (1390). حسابداری مدیریت محیط زیست، فصلنامه دانش و پژوهش حسابداری، سال7، شماره 26.
  • قهرمانی، جعفر، پرویزی، بهزاد و محمودی خوشرو، امید. (1405). طراحی الگوی شیوه های حسابداری مدیریت سبز به منظور ارتقای عملکرد پایداری بانک ها. (e24344). دانش حسابداری و حسابرسی مدیریت، انتشار آنلاین از 19 اردیبهشت 1405.
  • کامیابی، یحیی، ملکیان، اسفندیار، و خانلاری، مرتضی. (1397). تبیین مولفه های حسابرسی عملکرد در بخش عمومی ایران با تاکید بر عملکرد زیست محیطی و اجتماعی. دانش حسابرسی، 18(71)، 57-76.
  • کیانی، رضا، فغانی ماکرانی، خسرو، فاضلی، نقی. (1401)، رتبه بندی مولفه های معیارهای حسابرسی عملکرد در توسعه پایدار زنجیره تامین بخش معدن. دانش حسابرسی; ۲۲ (۸۷) :۴۲۴-۴۵۲.
  • گرد عزیز، مومنی علیرضا، صفایی نسب عبدالله. (۱۳۹۸)، بررسی عوامل مؤثر بر موفقیت حسابرسی عملکرد در دیوان محاسبات کشور با رویکرد فازی. دانش حسابرسی; ۱۹ (۷۷) :۱۶۶-۱۸۹.
  • محسنی، عبدالرضا، صفوانی، لیلا، قاسمی، مصطفی. (1403)، ارزیابی تفسیری پیامدهایِ حسابرسی زیست‌محیطی در شرکت‌های بازار سرمایه. دانش حسابرسی; ۲۲ (۸۹) :۳۱-۵۹.
  • ملانظری، مهناز، (1382)، حسابداری مدیریت محیط زیست، پژوهش نامه علوم انسانی و اجتماعی، شماره 8.
  • موسسه حسابرسی و خدمات مالی یکتا تدبیر. (1387). حسابداری زیست محیطی: راهی به سوی توسعه پایدار، تهران:  انتشارات اندیشه گستر.
  • میرزایی، محمد، شمس، مجتبی، اسلام زاده، امید، (1395)، بررسی دقت و اهمیت هزینه یابی بر مبنای فعالیت زیست محیطی، ششمین کنفرانس بین المللی پژوهش های نوین در مدیریت، اقتصاد و حسابداری لندن.
  • نخبه فلاح، افشین، کردستانی، غلامرضا، رحیمیان، نظام الدین، رضازاده، جواد. (۱۳۹۸)، تحلیل محتوای گزارش های حسابرسی عملکرد؛ بر اساس مولفه های قانون برنامه پنجساله پنجم و ششم توسعه. دانش حسابرسی; ۱۹ (۷۶) :۵۹-۸۵.
  • ودیعی نوقابی، محمد حسین ؛ مرادی، مهدی؛ قایم مقامی، کامران؛ قایم مقامی، رامین؛ (1395)، حسابرسی محیط زیست و مدیریت زیست محیطی صنعت نفت و گاز: یک چشم انداز بین المللی، مجله: مطالعات مدیریت و حسابداری، دوره دوم - شماره 1، از 233 تا 238.
  • منابع انگلیسی
  • Ahdony Asfiansyah & Bambang Tjahjadi, (2026). "Key Audit Matters, Readability and Greenwashing Effect: An Exploration from Indonesia and Malaysia," JRFM, MDPI, vol. 19(3), pages 1-21, February.
  • Al Yami, M. and Ajmal, M.M. (2019), "Pursuing sustainable development with knowledge management in public sector", VINE Journal of Information and Knowledge Management Systems, Vol. 49 No. 4, pp. 568-593. https://doi.org/10.1108/VJIKMS-05-2019-0068
  • Bae, S. and Seol, I. (2006), "An exploratory empirical investigation of environmental audit programs in S&P 500 companies", Management Research News, Vol. 29 No. 9, pp. 573-579.
  • Barrett, J., Scott, A., (2001). The ecological footprint: a metric for corporate sustainability. Corporate Environmental Strategy 8, 316–325.
  • Bertram C. Frey,Karry A. Johnson, (2000). "Environmental Auditing Since EPA’s 1986 Audit Policy", available at: http://ssrn.com.
  • Burritt, R.L. and Welch, S. (1997), "Accountability for environmental performance of the Australian Commonwealth public sector", Accounting, Auditing & Accountability Journal, Vol. 10 No. 4, pp. 532-561.
  • Cahill, L. B. (2002). Conducting third-party evaluations of environmental, health and safety audit programs. Environmental Quality Management, No. 11, 39-49.
  • Chambers, N., Simmons, C., Wackernagel, M., (2000). Sharing Nature‘s Interest: Ecological Footprints as an Indicator of Sustainability. Earthscan, London.
  • Chen, Hui-Chiao, Yang, Chih-Hao, (2019), Applying a multiple criteria decision-making approach to establishing green marketing audit criteria, Journal of Cleaner Production, Volume 210, 10 February 2019, Pages 256-265.
  • Choudhary R.P.2015.Environmental Audit: A Need for Sustainable Development of Mining Industry. International Journal of Innovative Research in Engineering & Management. ISSN: 2350-0557, Volume 2, Issue 4, July 2015.
  • Deat. (2004). "Environmental auditing". integrated Environmental management ,information series 14, Department of Environmental Affairs and Tourism, Pretoria.
  • Dinarjito, A., (2026), The Role of Assurance in Sustainability Reports: A Systematic Literature Review, Vol. 4 No. 3: Journal of Governance, Taxation and Auditing (January - March 2026) / Articles
  • Dionisijev, I. and Bozhinovska Lazarevska, Z. (2024), "Enhancing sustainable progress: an analysis of supreme audit institutions' performance audits and information disclosure practices", Journal of Public Budgeting, Accounting & Financial Management, Vol. ahead-of-print No. ahead-of-print.
  • Humphrey, N. H. & Baxter, M. (2000). Environmental auditing. Palladian Law Publishing, Bembridge, p. 229.
  • Kheireddine, H., Lacombe, I. and Jarboui, A. (2023), "The moderating effect of environmental performance on the relationship between sustainability assurance quality and firm value: a simultaneous equations approach", Benchmarking: An International Journal, Vol. ahead-of-print No. ahead-of-print. https://doi.org/10.1108/BIJ-06-2022-0389.
  • Khouloud. Farzaa, Zied. Ftitib, Zaineb. Hliouia, Waël. Louhichic, Abdel. Wahed. Omria, (2021) , The environmental innovation effect on corporate financial performance, Journal of Environmental Management, Volume 300, 15 December, 113695.
  • Korhonen, J., (2003). On the ethics of corporate social responsibility— onsidering the paradigm of industrial metabolism. Journal of Business Ethics 48, 301–315.
  • Lemma TT, Muttakin MB, Mihret D (2025;), "Environmental controversies and audit pricing: the impact of environmental performance, temporal orientation and stakeholder-oriented corporate governance". Journal of Accounting Literature, Vol. ahead-of-print No. ahead-of-print. https://doi.org/10.1108/JAL-09-2024-0245
  • Lenzen M., Lundie S., Bransgrove G., Charet L., Sack RF., (2002). A novel ecological footprint and an example application. ISA research paper 02-02, University of Sidney.  http://www.isa.org.usyd.edu.au/publications/documents/ SydneyWaterFootprint.pdf (accessed 20.07.11).
  • Lolo, Nur eny,Rum,Muh,2019,Environmental Green Accounting and Auditing Practice, Research Journal of Finance and Accounting, Vol.10, No.8.
  • Marco Bagliani, Martini, Fiorenzo (2012), A joint implementation of ecological footprint methodology and cost accounting techniques for measuring environmental pressures at the company level, Ecological Idicators, www.elsevier.com: p.p 148-156.
  • Matos, S., Jorge, S. and Moura e Sá, P. (2023), "Measuring local public expenditure effectiveness using sustainable development goals", International Journal of Public Sector Management, Vol. 36 No. 4/5, pp. 440-462. https://doi.org/10.1108/IJPSM-01-2023-0003.
  • Mercia Group, (2022), Introducing the Future of Sustainability Accounting: ESG, 17 August 2022 13:36, available at https://www.mercia-group.com/mercia-news-and-blog/sustainability-accounting-esg/.
  • Pan Y, Zheng A, Wei L (2025;), "Does resource environmental audit help to improve carbon disclosure quality?". Managerial Auditing Journal, Vol. ahead-of-print No. ahead-of-print. https://doi.org/10.1108/MAJ-12-2024-4600
  • Picard, R. (1998). Environmental management: What_s auditing got to do with it?, The Internal Auditor, No. 55, 32-35
  • Prasad, A., (2019), Environmental Performance Auditing in the Public Sector Enabling Sustainable Development, 164 Pages 24 B/W Illustrations, Published October 17, 2019 by Routledge.
  • Shamsadini, K., Askari Shahamabad, M. and Askari Shahamabad, F. (2023), "Analysis of factors affecting environmental audit (EA) implementation with DEMATEL method", Social Responsibility Journal, Vol. 19 No. 5, pp. 777-796. https://doi.org/10.1108/SRJ-03-2021-0097.
  • Stănescu, S.G., Ionescu, C.A., & Coman, M.D. (2020). Environmental Audit Contribution to the Evaluation and Control of Environmental Information. In I. Panagoreţ & G. Gorghiu (vol. ed.), Lumen Proceedings: Vol. 10. International Conference Globalization, Innovation and Development. Trends and Prospects (G.I.D.T.P.) (pp. 200-213). Iasi, Romania: LUMEN Publishing House.
  • Stoeglehner, G., Narodoslawsky, M., (2009). How sustainable are biofuels? Answers and further questions arising from an ecological footprint perspective. Bioresource Technology 100, 3825–3830.
  • Tetteh, L.A., Agyenim-Boateng, C. and Simpson, S.N.Y. (2023), "Institutional pressures and strategic response to auditing implementation of sustainable development goals: the role of public sector auditors", Journal of Applied Accounting Research, Vol. 24 No. 2, pp. 403-423. https://doi.org/10.1108/JAAR-05-2022-0101.
  • Thomassen, M.A., de Boer, I., (2005). Evaluation of indicators to assess the environmental impact of dairy production systems. Agriculture, Ecosystems and Environment 111, 185–199.
  • Van der Werf, H., Tzilivakis, J., Lewis, K., Basset-Mens, C., (2007). Environmental impacts of farm scenarios according to five assessment methods. Agriculture, Ecosystems and Environment 118, 327–338.
  • Vilchez Olivares, P. A., & Artorga de la Cruz, B. J. (2026). AI and Data Analytics in Sustainable Financial Reporting and ESG Disclosure: A Systematic Literature Review. Preprints. https://doi.org/10.20944/preprints202603.1378.v1
  • Wackernagel, M., Onisto, L., Bello, P., Callejas, L.A., Lopez, F.I., Garca, J., Guerriero, A., Guerrero, S., (1999). National natural capital accounting with the ecological footprint concept. Ecological Economics 29, 375–390.
  • Weihrich, D. (2018), "Performance auditing in Germany concerning environmental issues", Sustainability Accounting, Management and Policy Journal, Vol. 9 No. 1, pp. 29-42. https://doi.org/10.1108/SAMPJ-04-2017-0036
دانش حسابداری و حسابرسی مدیریت

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 15 مهر 1405