دانش حسابداری و حسابرسی مدیریت

دانش حسابداری و حسابرسی مدیریت

تبیین راه های فرار و اجتناب مالیاتی با تاکید بر راه کارها

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
سعید سلطانی احمد 1
امید محمودی خوشرو 2
محمود رحمانی 3
1 گروه حسابداری، واحد سنندج، دانشگاه آزاد اسلامی، سنندج، ایران.
2 گروه حسابداری، واحد سنندج، دانشگاه آزاد اسلامی، سنندج، ایران
3 گروه مدیریت، واحد سنندج، دانشگاه آزاد اسلامی، سنندج، ایران.
10.22034/jmaak.2025.24210
چکیده
اجتناب مالیاتی و فرار مالیاتی ابزارهای کاهش بدهی مالیاتی اند. اما چیزی که تفاوت ایجاد می کند این است که اولی از دید قانون مشکلی ندارد، اما دومی دارای مشکل است، زیرا فعالیتی متقلبانه است و بدلیل اینکه از نگاه قانون شامل موارد ممنوعه است، لذا مشمول مجازات است. هدف از این تحقیق شناسایی و حل راه های فرار و اجتناب مالیاتی با روش دلفی فازی می باشد. این تحقیق کاربردی و از نوع توصیفی- توسعه‌ای و همچنین موردی است که در سال 1403 در کشور ایران انجام شد. برای انجام تحقیق در روش دلفی و دلفی فازی 10 نفر از خبرگان انتخاب شدند. در این تحقیق سه سوال اصلی تنظیم شد. بعد از تکمیل تحقیق و محاسبات ریاضیاتی دلفی فازی راه های فرار و اجتناب مالیاتی مشخص شدند و سپس راه حل هایی ارائه شدند. استفاده از اسامی افراد غیر در معاملات جعلی به عنوان مهم ترین راه فرار مالیاتی و استفاده از معافیت های وسیع و متنوع به عنوان مهم ترین راه اجتناب مالیاتی مشخص گردید. نهایتاً آموزش حسابرسان خبره بهترین راه کاهش راه های فرار و اجتناب مالیاتی معرفی شد. ایجاد تیم خبره ای از مودیان و ممیزان در کاهش فرار و اجتناب مالیاتی موثر خواهد بود. شفافیت مالیاتی نیز فرهنگ مالیاتی را بهبود خواهد بخشید.
کلیدواژه‌ها
فرار مالیاتی، اجتناب مالیاتی، دلفی فازی

عنوان مقاله English

Explaining ways to evade and avoid taxes with an emphasis on practical solutions

نویسندگان English

Saeed Soltani ahmad 1
Omid Mahmoodi Khoshroo 2
mahmood rahmani 3
1 Department of Accounting, Sa.C, Islamic Azad University, Sanandaj, Iran.
2 Department of Accounting, Sa.C, Islamic Azad University, Sanandaj, Iran.
3 Department of Management, Sa.C, Islamic Azad University, Sanandaj, Iran.
چکیده English

Tax Avoidance and Tax Evasion both are meant to reduce the tax liability. But what makes the difference is that the former is justified in the eyes of the law but latter, it is completely unjustified because it is a fraudulent activity, because it involves the acts which are forbidden by the law and hence it is punishable. The purpose of this research is Recognition and Resolution of Tax Avoidance and Evasion Ways by Fuzzy Delphi Method. This research is practical and descriptive-developed and case study that did in Iran country in 2025. To do this research in Delphi and Delphi fuzzy method 10 people of experts are choice. In this research three principal question were set forth. After completing the research and Delphi fuzzy mathematical calculations recognized the Tax Avoidance and Evasion Ways and then present resolution for them. Using the names of other people in fraudulent transactions was identified as the most important way to evade taxes and using wide and varied exemptions as the most important way to avoid taxes. Finally, training expert auditors was introduced as the best way to reduce ways to evade taxes. Creating an expert team of taxpayers and auditors will be effective in reducing tax evasion and avoidance. Tax transparency will also improve tax culture.

1.       ایزدی لای بیدی، راضیه،1402،بررسی روش های فرار و اجتناب مالیاتی شرکت ها و قوانین و مقررات مربوط به آن، فصلنامه پژوهش های جدید در مدیریت و حسابداری، دوره: 6، شماره:6
2.       جعفری صمیمی، احمد و علی‌اکبر حمزه‌ای،(1384)، بررسی عوامل موثر بر فرار مالیاتی: مطالعه موردی صنف طلافروشان استان مازندران، فصلنامه پژوهش‌ها و سیاست‌های اقتصادی، شماره 43 صص 20-3.
3.       حاجی علیزاده, سحر , دسینه, مهدی , سالاری, حجت الله و رستمی جاز, حمید . (1404). ارائه الگوی اجتناب از فرار مالیاتی بر اساس ابعاد‎ ‎‏ تلفیقی مالی، اطلاعاتی و فناوری در سازمان ‏امور مالیاتی کشور. دانش حسابداری و حسابرسی مدیریت, 14(56), 237-248.
4.       حساس یگانه، یحیی، بولو، قاسم، رضائی، شهروز. (1398). الگویی برای تأثیر ابعاد منتخب مسئولیت اجتماعی شرکت بر اجتناب و فرار مالیاتی. پژوهش های حسابداری مالی، 11(4)، 111-130.
5.       حمیدی ناصر، محمدزاده امیر، محمدی فاطمه، بررسی جایگاه جرایم مالیاتی در جلوگیری از فرار در نظام مالیات بر ارزش افزوده (مطالعه موردی استان قزوین)، فصلنامه پژوهشنامه مالیات،  پاییز 1394 ، دوره  23 ، شماره  27 (مسلسل 75) ، از صفحه 147 تا صفحه 166 .
6.       رحیمی کیا، اقبال، محمدی، شاپور، غضنفری، مهدی، (1394)، تشخیص فرار مالیاتی با استفاده از سیستم هوشمند ترکیبی، فصلنامه پژوهشنامه مالیات، دوره 23، شماره 26 (مسلسل 74)، صص 135-163.
7.       رضاقلی زاده، مهدیه، آقایی،  مجید، عالمی، امیرحسین، (1398)، تحلیل فرار مالیاتی در ایران به روش شاخص چندگانه-علل چندگانه، فصلنامه مجلس و راهبرد، دوره 26(97)، صص 191-226.
8.       رضائی پیته نوئی، یاسر، غلامرضاپور، محمد، کاظمی، سید پوریا، امیرنیا، نرجس. (1400). بررسی نقش تعدیلی مالکیت خانوادگی بر رابطه بین مسئولیت‌پذیری اجتماعی و اجتناب مالیاتی: آزمون نظریه ثروت اجتماعی- عاطفی و نمایندگی. پژوهش های حسابداری مالی، 13(1)، 45-66.
9.       زهی، نقی، محمدخانلی، شهرزاد، (1389)، بررسی عوامل موثر بر فرار مالیاتی (مطالعه موردی استان آذربایجان شرقی)، فصلنامه پژوهشنامه مالیات، دوره جدید - 18 , شماره  9 (مسلسل 57)، صص 25-60.
10.   سلطان حسینی، محمد، سلیمی، مهدی، اعتمادی، مریم، بررسی عوامل موثر بر فرار مالیاتی در ورزشکاران و مربیان حرفه ای، فصلنامه مدیریت ورزشی (حرکت)،  مرداد و شهریور 1394، دوره  7، شماره  3، از صفحه 437 تا صفحه 456 .
11.   صامتی، مجید، ایزدی، افسانه، فتحی، سعید، (1400)، تعیین عوامل مؤثر بر فرار مالیاتی با استفاده از روش فرا تحلیل. مجله اقتصاد باثبات، 2(2)، صص 1-22.
12.    صمدی، علی حسین، تابنده، رضیه، (1392)، فرار مالیاتی در ایران(بررسی علل و آثار و برآورد میزان آن)، فصلنامه پژوهشنامه مالیات، دوره ۲۱ (۱۹)، صص ۱۰۶-۷۷.
13.   طاهری نژاد، علی، نوروش، ایرج، ترابی، تقی. (1399). آزمون ارتباط مدل های راهبری شرکتی با فرار مالیاتی و ارائه الگوی منتخب. مجله دانش حسابداری و حسابرسی مدیریت، دوره 9(35)، صص 103-117.
14.   عبدلی قهرمان، ابریشمی حمید، حسینی فرد سیدمحمد. (1394). تحلیل نظری و تجربی حسابرسی مالیاتی مطلوب در مالیات بر درآمد جهت کاهش فرار مالیاتی. پژوهشنامه مالیات، 23(28 (مسلسل 76))، 41-67.
15.   فروغی، داریوش، امیری، هادی، زمانی بختیاروند، محمد، تاثیر توانایی مدیریتی بر اجتناب مالیاتی، فصلنامه دانش حسابداری، پاییز 1395، دوره  7 ، شماره  26، از صفحه 131 تا صفحه 150 .
16.   کریمی پتانلار، سعید، گیلک حکیم آبادی، محمدتقی، صابرنوچمنی، فاضل، بررسی تاثیر اثربخشی دولت بر کاهش فرار مالیاتی در کشورهای منتخب، فصلنامه پژوهشنامه مالیات، پاییز 1394، دوره 23، شماره  27 (مسلسل 75)، از صفحه 63 تا صفحه 90 .
17.   مختاری، باقر، جابری خسروشاهی، آیناز. (1401). بررسی تاثیر کنترل های داخلی بر اجتناب مالیاتی با تاکید بر نقش تعدیلگری شهرت شرکت و مالکیت نهادی. چشم انداز حسابداری و مدیریت، دوره 5(63)، صص120-138.
18.   مداح، مجید، نعمت الهی، سمیه، (1392)، نرخ تعرفه و فرار مالیاتی در واردات ایران از شرکای مهم تجاری: در سطح داده های 6 رقمی، بر مبنای الگوی داده های تلفیقی، فصلنامه پژوهشهای اقتصادی، دوره  13، شماره 3، صص 125-142.
19.   مراد‌زاده­فرد، مهدی، فرامرز، جواد، (1388)، "مطالعه تاثیر تامین­مالی­خارج از ترازنامه بر ارزش شرکت­های پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران"، مجله پژوهشنامه حسابداری مالی و حسابرسی، شماره 2، صص 117-144.
20.   ملکیان اسفندیار، فرزاد سروه. (1396). تاثیر حسابرسی مالیاتی بر رابطه بین مالیات ابرازی، تشخیصی و قطعی: مطالعه موردی استان های آذربایجان شرقی، غربی و شرق و جنوب تهران. پژوهش های حسابداری مالی و حسابرسی (پژوهشنامه حسابداری مالی و حسابرسی)، 9(33)، 51-64.
21.   موسوی جهرمی، یگانه، طهماسبی بلداجی، فرهاد، خاکی، نرگس، (1388)، فرار مالیاتی در نظام مالیات بر ارزش افزوده: یک مدل نظری، فصلنامه پژوهشنامه مالیات، دوره 17، شماره  5 (مسلسل 53)، صص 27-38.
22.   معین الدین محمود. (1399). شناسایی شاخصه های موثر بر ریسک حسابرسی مالیاتی با روش ترکیبی اکتشافی. دانش حسابداری و حسابرسی مدیریت، 9(33 )، 121-139.

من

1.       Armstrong, Chris S. and Blouin, Jennifer and Jagolinzer, Alan D. and Jagolinzer, Alan D. and Jagolinzer, Alan D. and Larcker, David F., Corporate Governance, Incentives, and Tax Avoidance (February 25, 2015). Journal of Accounting and Economics 60 (August 2015): 1–17., Rock Center for Corporate Governance at Stanford University Working Paper No. 136, Available at SSRN: https://ssrn.com/abstract=2252682 or http://dx.doi.org/10.2139/ssrn.2252682
2.       Attri, Rajesh. Dev Nikhil and Sharma Vivek. (2013). Interpretive Structural Modelling (ISM) approach: An Overview. Research Journal of Management Sciences, Vol. 2(2), 3-8.
3.       Azar A. Bayat K. (2008) "Contouring process rotate of business model with Interpretive Structural Modeling approach", Journal of Information Technology Management, Vol. 1, No 1, pp. 3-18.
4.       Azevedo, S. G. Sequeira, T. Santos, M. & Mendes, L. 2019. Biomass-Related Sustainability: A review of the Literature and Interpretive Structural Modeling. Energy 171, 1107–1125.
5.       Bagherzadeh M. Meftahi J. (2011) "Explanation of success factors of technology transfer of compressor industry in Iranian Companies Beyond Management", Vol. 4, No. 16, pp. 3-8.
6.       Banerjee, Ritwik, Boly, Amadou, Gillanders, Robert, (2022), Anti-tax evasion, anti-corruption and public good provision: An experimental analysis of policy spillovers, Journal of Economic Behavior & Organization, Vol. 197, Pages 179-194
7.       Belay, Mekonnen (2017). Challenges of tax audit administration in Addis Ababa: evidence from small taxpayer branches, Department of Accounting and Finance School of Business Administration, Saint Mary University.
8.       Chakroun, S., Amar, A. B., (2025),  The IFRS adoption, corporate tax avoidance and the moderating effect of family ownership, International Journal of Law and Management (2025) 67 (1): 16–36.
9.       Changyuan Xia, Chunfang Cao, Kam C. Chan, (2017), Social trust environment and firm tax avoidance: Evidence from China, The North American Journal of Economics and Finance, Volume 42, November 2017, Pages 374-392.
10.    Chen, J., Chen, D., Liu, L., & Wang, Z. (2021). Returnee directors and corporate tax avoidance. Journal of Accounting, Auditing and Finance, 1–26.
11.    Christophers.Armstrong, JenniferL.Blouin , AlanD.Jagolinzer, (2015), Corporate governance, incentives, and tax avoidance, Journal ofAccountingandEconomics, Vol. 60, , PP. 1–17.
12.    Donkor, A., Djajadikerta, H. G., Mat Roni, S., & Trireksani, T. (2022). Integrated reporting quality and corporate tax avoidance practices in South Africa’s listed companies. Sustainability Accounting, Management and Policy Journal, 13(4), 899–928.
13.    Duhoon, A. and Singh, M. (2023), "Corporate tax avoidance: a systematic literature review and future research directions", LBS Journal of Management & Research, Vol. 21 No. 2, pp. 197-217. https://doi.org/10.1108/LBSJMR-12-2022-0082
14.    Ebrill, Liam P; Keen, Michael; and Victoria Perry. (2010). the Modern VAT. Washington D.C, International Monetary Fund.
15.    Elwin, R. and L. Grant, (1996), "Ethical Implications of Off-Balance-Sheet Financimg", Business & Professinal Ethics Journal, Vol. 15, No. 2, pp. 19-32.
16.    Frank, M. L. Lynch, and S. Reno. (2009).Tax reporting aggressiveness and its relation to aggressive financial reporting. The Accounting Review 84:467-496.
17.    Gebreyesus , S., A., (2020), Assessment of Tax Audit Practice and its Challenges A Case Study of Ethiopian Revenue and Custom Authority Large Taxpayers, International Journal of Innovative Science and Research Technology, Vol. 5, No. 1, PP. 805-812.
18.    Hairul Azlan Annuar.Ibrahim Aramide Salihu. Siti Normala Sheikh Obid, (2014), Corporate Ownership, Governance and Tax Avoidance: An Interactive Effects, Volume 164, PP. 150-160.
19.    Healey, D., (2015), Tax avoidance or tax evasion?, Symposia Melitensia Journal, No. 10, PP. 217-229
20.    Hossain, M.S., Ali, M.S., Ling, C.C. and Fung, C.Y. (2024), "Tax avoidance and tax evasion: current insights and future research directions from an emerging economy", Asian Journal of Accounting Research, Vol. 9 No. 3, pp. 275-292. https://doi.org/10.1108/AJAR-09-2023-0305
21.    Johannesen, N., Thomas, T., Ludvig, W., (2016),  Are less developed countries more exposed to ultinational tax avoidance?, UNU-WIDER project on The Economics and Politics of Taxation and Social Protection.
22.    Johannesen, N., Thomas, T., Ludvig, W., (2016),  Are less developed countries more exposed to multinational tax avoidance?, UNU-WIDER project on The Economics and Politics of Taxation and Social Protection.
23.    Joshi, R., Banwet, D., & Shankar, R., (2011), «A Delphi- AHP-TOPSIS based benchmarking framework for performance improvement of a cold chain», journal of Expert Systems with Applications, vol. 38, n. 2, pp. 10170-10182.
24.    Kaufmann, A., M. M. Gupta. Fuzzy Mathematical Models in Engineering and Manage-ment Science. Elsevier Science Inc., New York, 1988.
25.    Lisowsky, P., L.Robinson, and A. Schmidt (2012). Do publicly disclosed tax reserves tell us about privately disclosed tax shelter activity? Working paper, University of Illinois at Urbana.Champaign.
26.    McGuire, Sean T., Thomas C. Omer and Dechun Wang. (2012). “Tax Avoidance: Does Tax-Specific Industry Expertise Make a Difference?” The Accounting Review, 87 (3): 975–1003.
27.    Mousakhani M. Gharakhani D. (2013) "Identifyingand ranking of technology transfer factors by MADMtechniques", Journal of Development & Evolution Management, No. 15, pp. 1-8.Sajid, Z. Khan, F. & Zhang, Y. 2017. Integration of interpretive structural modelling with Bayesian network for biodiesel performance analysis. Renewable Energy 107, 194–203.
28.    Mughal, M., Akram, M.,(2012), Reasons of Tax Avoidance and Tax Evasion: Reflections from Pakistan, Journal of Economics and Behavioral Studies, Vol. 4, No. 4, pp. 217-222
29.    Otusanya, O., J., (2011),The role of multinational companies in tax evasion and tax avoidance: The case of Nigeria, Critical Perspectives on Accounting Journal, Volume 22, No. 3, PP. 316–332.
30.    Plesko, George A., An Evaluation of Alternative Measures of Corporate Tax Rates (July 1999). Available at SSRN: https://ssrn.com/abstract=174688 or http://dx.doi.org/10.2139/ssrn.174688.
31.    Rego, S.O and R. Wilson, ( 2008). Executive compensation, tax reporting aggressiveness, and future firm performance. Working paper.
32.    Richardson , G., Bei, W., Xinmin Z., (2016), Ownership structure and corporate tax avoidance:Evidence from publicly listed private firms in China, Journal of Contemporary Accounting & Economics, Volume 12, Issue 2, PP. 141-158.
33.    Sharma, P., Dang., S., (2011), Myth and reality of the imbricating concepts of tax avoidance and evasion, Journal of Accounting and Taxation, Vol. 3, No. 3, pp. 40-46.
34.    Shen, Huayu. Hou, Fei ; Peng, Miaowei ; Xiong, Hao ; Zuo, Haohao ; . (2021). Economic policy uncertainty and corporate tax avoidance: Evidence from China, In: Pacific-Basin Finance Journal. RePEc:eee:pacfin:v:65
35.    Simser, J. (2008), "Tax evasion and avoidance typologies", Journal of Money Laundering Control, Vol. 11 No. 2, pp. 123-134.
36.    Toumi, F., Bouraoui, M.A. and Khlif, H. (2022), "National culture and tax avoidance: a quantile regression analysis", Arab Gulf Journal of Scientific Research, Vol. 40 No. 2, pp. 196-211.
37.    Watterston, J., (2014), Corporate Governance Framework, Department of Education, Training and Employment, PP.1-31.
38.    Wu, Chih-Hung; Fang, Wen-Chang. (2011), Combining the Fuzzy Analytic Hierarchy Process and the fuzzy Delphi method for developing critical competences of electronic commerce professional managers; Qual Quant Journal, Vol. 45, PP: 751–768.
39.    zeng, G.-H., Teng, J.-Y.(1993) Transportation investment project selection with fuzzy multiobjectives. Transp.Plann. Technol. 17(2), 91–112 (1993)